تبلیغات
وارث - اندیشه سیاسی حاج سید احمدآقا خمینی
چکیده: در هر جامعه‌ای با توجه به شرایط زمانی اندیشه‌هایی شکل می‌گیرد که اگر این اندیشه‌ها بتواند به صورت پایدار و پویا باقی بماند، می‌تواند در هر زمانی به صورت قوانینی پیش روی دست‌اندرکاران و مسئولان اجرایی آن جامعه قرار گذارده شود. با پیروزی انقلاب اسلامی نظرهای مختلفی برای بازگشایی مسائل مطرح گردید که یکی از این نظریه‌ها و اندیشه‌ها، اندیشه حاج سید احمدآقا خمینی است. در این مقاله ابتدا به نقش سید احمدآقا خمینی در حفظ میراث تاریخی انقلاب و امام تحت عنوان حافظه تاریخی پرداخته می‌شود سپس به اندیشه سیاسی او به عنوان مهمترین اصل در نظامی که با اصول اسلامی استوار است مورد بررسی قرار می‌گیرد که مؤلفه‌های مهم در اندیشه سیاسی ایشان مردم، آزادی اندیشه و انتقادپذیری نظام است. ایشان از جمله اولین منادیان آزادی اندیشه در نظام سیاسی کشور در بعد از انقلاب بودند.


مقدمه: حوادث مهم تاریخی با توجه به شرایط زمانی و مکانی که در آن قرار دارند می‌توانند از درجه اهمیت برخوردار باشند. در صورتی می‌توانند عبرت آموز و در زمان‌های بعد کارساز و راهگشای مسائل شوند که بدون هیچ دخل و تصرفی ثبت شوند بنابراین نیاز به یک حافظه تاریخی دارند تا اثرات آن بتوانند در همه اعصار رخ نمود کنند. از همین رویدادهای تاریخی است که انواع اندیشه‌ها، نظریه‌ها و قانون‌ها برآورده می‌شود. انقلاب اسلامی ایران به عنوان مهم‌ترین رویداد تاریخ معاصر که در نتیجه مجاهدت‌ها و آموخته‌های امام خمینی(ره) آن شد که امروز جریان عظیم و رو به گسترش اسلام ناب به عنوان واقعیتی انکارناپذیر در عرصه معادلات فرهنگی و سیاسی جهان به طور جدی مطرح گردید. و بدون تردید فرهنگ و تمدن آتیه اسلام بیش از هرچیز مدیون راهبری او و فرزندش است حفظ شود. این انقلاب توانسته ملتی را به سوی بهترین سکوهای افتخار برساند. اندیشه‌هایی را تولید کرد که بی‌شک توسط امانتدار انقلاب حاج سید احمدآقا خمینی ثبت شد. مردی که در حافظه‌اش لحظه لحظه تاریخ امام و انقلاب ضبط است. مردی که عمرش مساوی با حفاظت و خدمت از امام بود و گویا از جانب خدا مأموریت داشت تا از جان ملت ایران پاسداری کند و الحق که شایستگی خود را برای مشورت و همراهی امام به نحو احسن اثبات کرد و فراتر از آن گوناگونی وظایف دفتر رهبری و جنبه‌های متنوع سیاسی و فرهنگی این وظایف با توجه به شرایط استثنایی کشور در اوایل انقلاب و نیز در طول جنگ کاملاً نشان دهنده نقش مرحوم حاج سید احمدآقا خمینی در طول انقلاب است. ایشان می‌بایست در کوران بحران‌ها و مشکلات و در میان گرایش‌های مختلف سیاسی بین گروه‌ها و فراوانی اطلاعاتی که به سوی دفتر رهبر کبیر انقلاب روان بود شرایط مناسبی را برای تصمیم‌گیری‌های رهبر بوجود آورد. حاج سید احمدآقا نظر خودش را در مقام رابط امام و امت و مسئولین هیچ دخالتی نمی‌داد و این نمود خوبی داشت چون ملاقات دادن به مسئولین و امت، علی‌رغم شایعاتی که از دوستان و دشمنان وجود داشت هیچ فرقی قائل نمی‌شد و تا حد امکان تمام مسئولین را از هر گروه و حزبی که بودند در تماس با امام قرار می‌داد حتی اگر افراد و گروه‌های مخالف هم از امام ملاقات می‌خواستند در صورت عدم وجود مشکل امنیتی به آنها کمک می‌کرد تا با امام دیدار کنند.

نقش ایشان در دوران مبارزات ملت ایران نیز فراموش نشدنی است که بی‌شک در آخرین ماههای نهضت، هیچکس در رابطه با امام بزرگوار نقشی تا بدین حد بزرگ و مؤثر از خود بروز نداده است.حاج سید احمدآقا حتی پس از ارتحال امام با وجودی که به ایشان سمت‌ها و مسئولیت‌های بسیار مهمی پیشنهاد می‌کردند ولی او رها از هرگونه تعلق به پست و مقام همه را خاضعانه رد می‌کردند و با توجه به شرایط خاصی که در آن زمان قرار داشتند در راستای تقویت انقلاب و رهبری و مسئولین خدمت می‌کردند. همچنین با توجه به اینکه در اوایل انقلاب گروه‌های مختلف با مواضع مختلف وجود داشتند هیچ موضعی نگرفتند که با آرمان‌های به جا مانده از امام کوچکترین مغایرتی داشته باشد. پس ایشان آن چراغ هدایتی که از دست امام گرفته بود فرا راه همگان روشن نگاه داشتند. ایشان توانستند با اندیشه‌های خود که آن هم برگرفته از عقاید و اندیشه‌های اسلامی امام بود تمام آرمان حضرت امام(ره) را برای نسل‌های آینده حفظ نمایند. که در این نگارش اندیشه سیاسی‌شان مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

اندیشه سیاسی:


به استناد آنچه از حاج سید احمد آقا در دست است گویای دقت نظر، موقعیت شناسی، درک شرایط زمان و مکان و برخورد خردمندانه و فاضلانه ایشان با امور است. شاید بتوان اساسی‌ترین نکته را در بیانات و پیام‌های ایشان پس از ارتحال امام، حمایت و تقویت تمامی مسئولین نظام از رهبری تا سطوح دیگر دانست و این از جمله دلائل خردمندی ایشان است.

ولایت فقیه:

 مهم‌ترین اصلی که بر رفتار و گفتار زندگی سیاسی و اجتماعی حاج سید احمدآقا خمینی بعد از رحلت امام حاکم بود ادامه راه امام و دفاع از آرمان‌ها و اصولی بود که حضرت امام با خون دل آنها را احیا کردند و در متن جامعه اسلامی محقق ساختند. دفاع از اسلامیت نظام، دفاع از ولایت فقیه به عنوان رکن حکومت اسلامی، دفاع از آزادی -در چارچوب شرع- به عنوان یکی از اهداف بنیادین انقلاب اسلامی، دفاع از استقلال همه جانبه کشور و مبارزه با هرگونه مشی و تصمیمی که به وابستگی کشور بیانجامد، مبارزه با زراندوزی و سرمایه‌داری از جمله اصولی بود که سید احمد آقا در سخنرانی‌های خود متذکر می‌شدند.

خطوط کلی اندیشه و چگونگی تلاش بی‌وقفه ایشان در حراست از آرمان‌های امام و انقلاب را آشکار می‌سازد. از ویژگی‌های یار امین امام آن بود که هیچ‌گاه اعتقادش را با مصلح‌اندیشی‌های ریاکارانه معامله نکرد و در برخورد با نابسامانی‌ها و مشکلات مردم و ناراضی‌‌های دستگاه‌های اجرایی و قضایی، صریح و بی‌پروا انتقاد می‌کردند.

حاج سید احمد آقا در بحث از ولایت فقیه اذعان داشتند که ولی فقیه محور ارزش‌های اسلامی است و محور ارزش‌های انقلاب است. «امروز حفظ وحدت اسلامی در پرتو حمایت از ولایت فقیه عملی خواهد بود. رهبری انقلاب اسلامی محور همه تصمیم‌گیری‌ها و حرکت‌های اسلامی و انقلابی ماست. کوچکترین انحراف از ولایت فقیه به حفظ وحدت امت اسلامی ضربه می‌زند. وحدت امت اسلامی بر حول محور رهبری ولایت فقیه توانسته است در مقابل دسایس و توطئه‌های ابرقدرت‌ها مدافع دستاوردهای انقلاب و نظام باشد. هرکه از آن دوری گزیند از انقلاب و نظام دوری جسته و در پیشگاه باری تعالی مسئول است».

ایشان تأکید داشتند که شایعات جدایی نظام از خط امام، نزدیکی نظام به غرب و جدایی فرزندان انقلاب و امام از خط ولایت ساخته دستگاه‌های جاسوسی غرب است. در سخنرانی که در دیدار با دبیر و اعضای ستاد مراسم سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی در تاریخ 7/2/71 داشتند خاطرنشان کردند که: «در هر موقعیتی دشمن با نظام و انقلاب اسلامی ما یک گونه برخورد می‌کند و امروز تمام تبلیغات خود را بر روی این نکته متمرکز کرده است که ایران اسلامی بعد از رحلت امام(ره) از خط امام جدا شده. این خطوط کلی استکبار و تبلیغ و هیاهوی توخالی آنان برای نشان دادن جدایی نظام از خط امام حیله‌ای موذیانه برای اغفال اذهان عمومی است. امروز برخلاف گذشته که دشمنان به صورت رویارویی نظامی با انقلاب اسلامی مقابله می‌کردند تلاش دارند با حرکت‌های خزنده نظام و انقلاب را از پشتوانه مردمی خود ساقط سازند. وظیفه بزرگ همه ما این است که با پشتوانه جدید دشمنان مقابله کنیم.

مواضع استوار و سازش‌ناپذیر مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در برابر دسایس و حیله‌های دنیای استکباری یادآور مواضع حکیمانه امام خمینی(ره) است. امروز رسانه‌های غربی در قبال مواضع سازش‌ناپذیر رهبر معظم انقلاب سیاست سکوت را دنبال می‌کنند».

امانتدار ارزش‌های انقلاب بیان داشتند که امروز سیاست کلی نظام و انقلاب را مقام معظم رهبری ترسیم می‌کنند و بر اساس قانون هیچ‌یک از ارکان نظام اعم از مجلس، دولت، قوه قضائیه و سایرین نمی‌توانند بر خلاف نظر ایشان عمل کنند. بنابراین شایعاتی که دشمنان القا کننده آن هستند و می‌خواهند اذهان عمومی را دچار انحراف کنند که اگر دولت و مجلس و سایر ارکان نظام چنین و چنان باشند رو به شرق یا غرب می‌رود و اگر بر خلاف آن باشد با منافع غرب مقابله می‌کند. اینها همه بیرون از تصیمات و سیاست کلی رهبری معظم نظام و انقلاب حرف‌های پوچ و بی‌اساس بیش نیست. چون که مقام معظم رهبری خط و راه امام (ره) را به بهترین شکل ممکن دنبال می‌کنند و در زمینه خودباختگی در مقابل غرب با طرح هجوم فرهنگی غرب، خطوط کلی انقلاب اسلامی را با ارائه شیوه‌های مقابله ترسیم کرده‌اند و در زمینه پیاده کردن احکام خدا گروهی را برای شناخت درست و تطبیق آن بر مسائل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی تعیین کرده‌اند. در زمینه تهاجم دیپلماسی از طریق وزارت امور خارجه و یا رأساً اقدامات لازم را نموده‌اند و بر ملت است که دستورات و منویات ایشان را اجرا کنند.

همچنین از بیانات حاج سید احمد آقا این است که اگر راه امام بخواهد قدرتمندانه در بدنه نظام پایدار بماند باید مواضع حضرت امام و رهبری انقلاب را در مورد غرب، سیاست خارجی، مسائل سیاسی و اقتصادی و فرهنگی به گوش مردم داخل و خارج از کشور برسانند به دلیل اینکه امروز در سرفصل توطئه‌های دشمنان، جداکردن مردم از نظام قرار دارد و بر روی این مطلب سرمایه‌گذاری فراوان کرده‌اند.

مردم:

از توصیه‌های حاج سید احمد آقا چنین برداشت می‌شود که ارتباط تنگاتنگی بین مردم و نظام وجود دارد که یکی بدون دیگری ممکن نیست. هم مردم در پشتیبانی از رهبری و نظام و انقلاب باید تمام سعی و تلاش خود را بکنند و در حفظ نظام بکوشند و هم نظام باید با مردم همراه باشد و به مشکلات و مسائل آنها رسیدگی کند.نظام بدون تکیه بر مردم نمی‌تواند به آن اهداف والایی که امام خمینی فرا راه ملت قرار دادند برسد. چون که «مردم به عنوان صاحبان انقلاب» هستند و با فداکاری‌ها و نثار جان عزیزانشان زمینه حکومت اسلامی را فراهم کرده‌اند. و این حکومت اسلامی بدون جمهوری و دموکراسی معنا ندارد. به همین دلیل یگانه نظامی که ارکان آن متکی به نیروی مردمی است جمهوری اسلامی است. نظام و انقلاب اسلامی متکی به آرای مردم است و حضور فعال و مستمر مردم را به طور مستقیم و غیر مستقیم در همه ارکان آن اعم از رهبری نظام، دولت، مجلس و یا قوه قضائیه به وضوح مشاهده می‌شود و نظام تنها در جمهوری اسلامی متجلی است. زیرا اراده آحاد امت اسلامی در تمامی سطوح آن تعیین کننده و مشهود است. بنابراین هم باید در حفظ جمهوریت نظام تلاش شود و هم اینکه کسی که در مقام ریاست و مدیریت بر مردم حکومت می‌کند نباید احساس فخرفروشی در او راه یابد و به جای احساس خدمت، احساس قدرت و سلطه نماید. به همین جهت حاج سید احمد آقا بر نظامی که از حالت جمهوریت و دموکراسی بیرون آید و شکل سلطه‌گری بر مردم را به خود دهد سخت بر می‌آشفتند چون که نظام دموکراسی زمینه‌ساز توسعه خواهد بود. به همین جهت ایشان در ارتباط با مردم‌داری و توسعه اذعان داشتند که اگر دولت و نظامی بخواهد به سوی توسعه مالی گام بردارد حمایت مردم از آن دولت اولین قدم است.

حاج سید احمد آقا در تاریخ 7/3/71 در دیدار با نمایندگان مجلس چهارم، اگرچه کوتاه اما بسیار عمیق و پرمحتوا به محورها و اصولی می‌پردازند که از خردورزی و تیزبینی و قدرت بالای تحلیل و شناخت دقیق ایشان از حکومت و کشورداری خبر می‌دهد. ایشان ذیل محور توسعه، نخست حمایت مردم را یادآور می‌شوند و توسعه را با مشارکت همراه و ضروری می‌دانند یعنی توسعه‌ای که از کنار مردم بگذرد و مردم را همراه نکند عملاً ناموفق خواهد بود.

بنا به گفته ایشان هرچند که توسعه اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی نظام و انقلاب به حمایت مردم و مسئولین و بخصوص مجلس شورای اسلامی نیازمند است اما این حمایت لازم است اما کافی نیست چراکه برای رسیدن به این توسعه مسائل و مشکلاتی در پیش رو وجود دارد و در برخورد با این مسائل باید مواضع سیاسی و اجتماعی را هم مدنظر قرار داد و بدون در نظر گرفتن این مسائل تنش‌هایی و چالش‌هایی را در عرصه‌های گوناگونی در پی خواهد داشت. پس برای رسیدن به این نوع توسعه باید مسائل سیاسی را خوب فهمید و نظم را در کارها رعایت کرد و باید سعی کرد زمان را به عنوان مهم‌ترین عنصر برنامه‌ریزی در عرصه‌های گوناگون فراموش نکرد و آن را به عنوان یک اصل مهم برای بازگویی سیاست‌های اقتصادی به مردم درنظر گرفت.

ایشان بیان کردند که نباید در توسعه اقتصادی غرق شد و به حدی که از توسعه‌های دیگر چون فرهنگی، سیاسی و اجتماعی غافل ماند و یا حداقل در تبیین اولویت بین انواع توسعه و مشارکت را به تناسب در نظر نگرفت یا توسعه فرهنگی، سیاسی را در جایی قرار داد که توازن و تناسب آن با سایر محورها اندکی به هم خورد و یا رخنه و وقفه‌ای حاصل شود. چون همین رخنه‌ها زمینه‌ساز تهاجم فرهنگی را ایجاد می‌نماید یعنی فاصله‌ای را خالی گذاشته‌اند و اندکی با غفلت دشمن از همین روزنه‌ها وارد شده و کار را به پیش خواهد برد. بنابراین مجلس در برخورد با مسائل باید هوشیار باشد و تأیید و حمایت واقعی مجلس از طرح‌های توسعه به معنای شناخت نقاط قوت و ضعف دستگاه‌های اجرایی است و نمایندگان مجلس شورای اسلامی باید علاوه بر آنکه نسبت به جنبه‌های نظارتی و حسن اجرای قوانین دلسوزانه تلاش کنند، نقاط قوت دستگاه اجرایی را تأیید و تقویت نموده و نسبت به نقاط ضعف با ارائه انتقادات سازنده برخوردی منطقی و صمیمانه داشته باشند.

در اینجا امانت‌دار انقلاب طرح مسائل با مردم و یا مردم را در جریان امور قرار دادن که به عنوان یکی از اصول و شیوه‌های استراتژی حکومتی امام بود را مورد تأکید مجدد قرار می‌دهند. ایشان که چون امام با مردم بسیار صمیمی و صادقانه و بی‌ریا حرف می‌زدند و به مسئولین متذکر می‌شدند که اگر روند و جهت اهداف و مهمترین عناصر برنامه‌ریزی و سیاسی را برای مردم بازگو نکنیم شاید به جهت پیچیدگی مسائل، مردم به عنوان عظیم‌ترین پشتوانه ملی و ایمانی در جریان قرار نگیرند.

به نظر می‌رسد حاج سید احمد آقا یکی از وظایف خطیر دستگاه‌های اجرایی را سیاسی کردن و آگاه کردن مردم با مسائل سیاسی کشور می‌دانستند تا مردم نسبت به مشکلاتی که در پیش رو خواهند داشت بی‌تفاوت نباشند و در سرنوشت سیاسی کشورشان سهیم باشند و بتوانند با دیدی باز با مسائل برخورد کنند.

ایجاد فضای باز سیاسی:

«موقعیت داخلی و خارجی نظام و انقلاب اسلامی به گونه‌ای است که باید هوشیارانه و با اتحاد و همدلی و تشریک مساعی فساد دستگاه اداری و مشکلات اقتصادی را حل نمود». مردم به نمایندگان مجلس به این خاطر رأی می‌دهند تا آنان راهگشای مشکلات جامعه باشند و این کار با تأیید و پشتیبانی دولت ممکن است. «تأیید دولت به معنی وکیل‌الدوله بودن نیست». واقعاً همه مسئولین باید دلسوزانه و با رعایت جانب انصاف بر اساس اطلاع و رضایت الهی عمل کنند. در این زمینه هم مردمی که در رأس امور قرار دارند باید از سر دلسوزی و نه از جهت رضایت یک گروه و یا جناح حرف بزنند و هم تمام نیروهای سیاسی که دارای بینش متفاوت در مسائل فرعی هستند و در اصول هیچ اختلافی با هم ندارند هوشیار باشند و به تنش‌هایی که به وحدت امت لطمه می‌زند وارد نشوند. البته این تنش‌ها ممکن است همیشه در متن جامعه وجود داشته باشد چون که «به دنبال هر واقعه سیاسی و غیر سیاسی که به نظام و انقلاب مربوط می‌شود این مسائل تلخ اخلاقی در سطح جامعه مطرح می‌گردد و طیف‌های زیادی را به طرف خود می‌کشاند» که به صورت دو جریان و دو جناح سیاسی در داخل کشور نمود پیدا کند و امکان دارد جَو حاکم عده‌ای را قوی‌تر از دیگری نشان دهد اما به فرموده حاج سید احمد آقا «این طور نیست که این دو جریان با یکدیگر اختلافات اصولی داشته باشند» بلکه تفاوت‌های بسیار جزیی دارند اما بزرگ جلوه دادن این اختلافات از سوی مخالفان و دشمنان نظام مطرح می‌گردد که به قول حضرت امام(ره) واسطه‌ها دارند کار خود را انجام می‌دهند که این واسطه‌ها مسلماً از ایادی آمریکا و اسرائیل هستند و یا به وسیله دستگاه‌های جاسوسی غرب به خصوص انگلیس تغذیه می‌شوند. و شایعات جدایی فرزندان انقلاب و امام از خط ولایت را مطرح می‌کنند و این به ضرر ملت تمام می‌شود.

حاج سید احمدآقا خمینی که از موضع یک کارشناس و یک جامعه شناس به مسائل سیاسی بدون تعصب و واقع‌بینانه با مسائل برخورد می‌کردند تأکید داشتند که باید این تنش‌ها را به حداقل رساند «بیشتر دعواهای سیاسی امروز به هواهای نفسانی بر می‌گردد اگر ما همه انبیاء را در کنار هم گردآوریم هرگز با هم دعوا نخواهند داشت زیرا از هواهای نفسانی دور بودند. اینکه چرا من نباشم و چرا از افراد و جناح و خط ما نباشند و اینکه چرا فلان کس که مرا تأیید می‌کند نباشد همه از هواهای نفسانی ما برمی‌خیزد. همه ما می‌دانیم در اصول اساسی انقلاب و نظام بین هر دو جریان فرقی نیست مگر چه مقدار بین مؤثرترین افراد در هر دو جریان درباره احکام و اصول اسلام با یکدیگر اختلاف وجود دارد. بیایید به خاطر خدا کنار بروید و حمایتگر رهبر و ارکان نظام و انقلاب باشید. مجموعه نظام و انقلاب برادر هستند و دنیای استکبار قصد نابودی آن را دارند».

بنابراین برای به حداقل رساندن تنش‌ها باید فضای اندیشه‌ای کشور به روی روشنفکران و صاحب‌نظران باز باشد تا حقایق آشکار شود و در این صورت راه از چاه باز شناخته می‌شود و جامعه به ورطه چالش‌ها و درگیری‌ها کشیده نخواهد شد.

حاج سید احمد آقا این نکته را مدنظر قرار دادند که برای ایجاد چنین فضای باز سیاسی نیاز به برخورد اندیشه‌ها و آرای گوناگون در محیط دانشگاه‌ها و حوزه‌های علوم دینی است که لازمه آن رشد و شکوفایی استادان و دانشجویان و طلاب علوم دینی خواهد بود. «باید محیط دانشگاه‌ها محیط برخورد آراء و افکار متفاوت باشد و همه بتوانند حرفشان را بزنند. اساتید، دانشجویان و طلاب باید در محیط دانشگاه و حوزه آزادانه عقاید [سیاسی] خود را بیان کنند. اگر مسائل سیاسی و اجتماعی در دانشگاه و حوزه مورد بحث و بررسی قرار نگیرد و صاحبان آراء و اندیشه‌های متفاوت در میادین علمی و آموزشی حضور جدی نداشته باشند، مسلماً به بنیان‌های فکری انقلاب صدمه جدی وارد می‌شود و هیچ‌کس نمی‌تواند جوابگوی خون شهیدان گرانقدر انقلاب باشد».

بنا به آموزه‌های حافظه تاریخی انقلاب «رشد تفکر سیاسی و فرهنگی مردم از نعمت‌های بزرگ انقلاب است باید ارزش‌های معنوی و آزادی اندیشه را به عنوان امتیاز اصلی انقلاب و نظام اسلام در همه شئون رواج دهیم».

لازمه آزادی اندیشه در جامعه:

ایشان طرح آراء و دیدگاه‌های گوناگون در جامعه را نشانه آزادی اندیشه در عرصه‌های گوناگون سیاسی، فرهنگی، اجتماعی می‌دانستند که لازمه پیشرفت و تعالی جامعه است. بر همین اصل هرگز نباید از طرح اندیشه‌های مخالف واهمه داشت زیراکه ایدئولوژی اسلامی حاکم بر کشور جوابگوی مسائل و نیازهای جامعه است. چراکه ایران اسلامی یکی از آزادترین کشورهای جهان است و اصل آزادی به عنوان یکی از سه رکن بنیادین نظام و انقلاب اسلامی در سایه ایمان، اراده و روح حق‌طلبی ملت باید همواره محفوظ باقی بماند.

برخورد اندیشه‌ها در جامعه نه تنها موجب تنش و ایجاد مشکل نمی‌شود بلکه باعث شکوفایی مراکز فرهنگی و علمی و آموزشی و خلاقیت نبوغ افراد جامعه خواهد شد. «هرگز نباید انتظار داشت که همه افراد جامعه یکسان بیندیشند. نظام جمهوری اسلامی و دولت و مجلس باید همیشه فضای تعالی و تبادل افکار و اندیشه‌ها را حفظ کنند تا همه بتوانند حرفشان را بزنند، با حربه تکفیر و تهدید نمی‌توان نیازهای فرهنگی جامعه را پاسخ داد و ما باید به نحوی جوابگوی نیازهای جامعه باشیم که مرز بین حق و باطل مخدوش نشود و برای ترویج حق‌طلبی باید طرح اندیشه‌های گوناگون مهیا باشد و در مراکز علمی و آموزشی تضارب اندیشه‌ها را قدر بدانیم».

امانتدار آرمان‌های امام به نقش رسانه‌ها و وسائل ارتباط جمعی در جوابگویی به نیازهای سیاسی و اجتماعی مردم را بسیار پر رنگ دانستند و به خوبی و با آینده‌نگری دریافته بودند که اگر رسانه‌های ما و مطبوعات جمهوری اسلامی به نقد و بررسی ضعف و قدرت نظام نپردازند بی‌تردید دیگران (بیگانگان) به بزرگنمایی ضعف‌ها پرداخته و با اهدافی که دارند قوت‌ها را کم‌رنگ جلوه می‌دهند و این خود نوعی اجحاف به عملکرد مجموعه حکومت است.

در همان روزهایی که حتی برخی از نقش آفرینان و سیاستمداران و سیاستگذاران محوری هم بحث تعالی آراء و طرح تلقی‌های نو را در منگنه گذاشته بودند حاج سید احمد آقا با دیدی بسیار شفاف و نظری بلند و اطمینان قلبی به توان و کارایی ایدئولوژی ناب اسلامی و پاسخگویی به نیازهای جامعه از بحث و جریان طرح آراء و دیدگاه‌های گوناگون نه تنها ممانعت نکردند و خوف و واهمه نداشتند بلکه استقبال شایان توجهی کردند. افسوس که ایشان در موضع و موقعیت اجرایی نبودند تا این عقاید را به تدریج و با تأمل و تدبری که در تمام عمر در رهیاری و همراهی حضرت امام (ره) به اثبات رسانده بودند طراحی و پیاده کنند. بی‌تردید اگر کشور از همان سال‌های پس از جنگ اندک اندک فضای باز سیاسی را با نظارت و دقت و با برنامه شروع کرده بود چه بسا امروز با نیروهای سرخورده و مأیوس روبرو نبود و نیز از تفکرهای رسوبی که در نقطه مقابل نیروهای رها شده و به مرز عصیان و بی‌هویتی رسیده نیز خبری نبود.

اگر فضای باز سیاسی در کشور وجود نداشته باشد یعنی راه انتقاد بسته شده است و جامعه‌ای که نتواند انتقاد را تحمل کند به آفت‌هایی دچار خواهد شد که گریزی از آنها نیست. یکی از عواملی که باعث می‌شود راه انتقاد بر کم‌کاری‌ها و بی‌صلاحیتی‌ها بسته شود این است که افراد مؤثر در تصمیم‌گیری‌های اجرایی هرچه می‌گویند و هر عمل و هر شیوه و نظری که ابراز می‌دارند عین عدل و حقیقت است اما این امر به جز از عهده انسان کامل بر نمی‌آید. پس باید سیاستمداران بدانند که هرکس انتقادی از کارکردها دارد به معنی ضدیت با او نیست، بلکه امکان دارد آن انتقاد سازنده باشد و یا از سر دلسوزی و عرق نسبت به انقلاب و اسلام و نظام باشد.

با بازخوانی آثار به جای مانده از فرزند برومند امام (ره) و دقت و بررسی آنها درمی‌یابیم که نوع دیدگاه او با دیگران متفاوت است. بدین معنی که ایشان در موضعی فراجناحی قرار داشتند وقتی نسبت به بعضی امور انتقاد می‌کردند به واقع از سر تکلیف بود نه تحت تأثیر جریان سیاسی خاص. نقد را برای انقلاب و اسلام مفید می‌دانستند. اصولاً ایشان معتقد نبودند که باید گرد افراد را هاله‌ای از معصومیت فرا بگیرد که امکان نقد را از آنان سلب نماید. ایشان در نقد عملکردها رعایت مصالح نظام و انقلاب را یک اصل خدشه‌ناپذیر می‌دانستند. آنچه در این راستا قابل تأمل است اینکه نباید در برخی برهه‌ها دچار افراط و تفریط شد و در انتقاد هم تندروی کرد تا آنجا که در مرز نقد منصفانه و سازنده به وادی تخریب و تضعیف رسید. و در مواقعی هم در آنطرف قضیه این است که بعضی‌ها به بهانه اینکه نقدها باعث تضعیف نظام می‌شود کوچکترین نقدی را تحمل نمی‌کنند و این ممنوعیت افراطی دست و پا گیر خواهد بود. حاج سید احمد آقا خطر بازگشت روحیه دیکتاتوری را نتیجه بلامنازع عدم انتقادپذیری می‌دانستند.

باشد که تمام قهرمانان و بازیگران سیاسی این اندیشه‌های آن یار سفر کرده را پیش روی چشمان و دیدگان خود قرار دهند.

منابع: حجت‌الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی، مجموعه آثار یادگار امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1375، ج2.

حمید انصاری، مهاجر قبیله ایمان، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1374.

منوچهر اکبری، یادگار ماندگار، نشر عروج، 1384.


این مطلب همزمان با ویژه نامه روزنامه اطلاعات منتشر شده است